In Afrika groeit de kerk als kool, maar ondergaat momenteel ook een radicale metamorfose die het christendom een totaal ander gezicht zal geven in dit continent. En het is niet alleen de buitenkant van de kerk die verandert. Er ontstaat een ander godsbeeld.


Dit artikel komt uit De Oogst, het maandblad van Tot Heil des Volks. Lees hier verder of klik hier voor meer informatie.

De afgelopen vijftien jaar is er een vloedgolf aan onafhankelijke zendelingen en bedieningen over Guiné Bissau gekomen, met name uit Brazilië en Nigeria. Bijna zonder uitzondering zijn dit sterk charismatische gemeentes met het welvaartsevangelie en genezing als centrale boodschap. Deze ontwikkeling is overal in Afrika te zien. Hun agressieve werving en verleidelijke boodschap hebben grote invloed op andere kerken en zal grote gevolgen hebben in de toekomst.
Een kennis van mij, de directeur van het evangelische Bijbelinstituut in Guiné Bissau, reed enkele maanden geleden ‘s nachts een stomdronken man aan die plotseling overstak. Hij bracht hem naar het ziekenhuis, maar de man overleed. Mijn kennis werd voor een paar dagen vastgezet. Hij kwam in een cel bij vier Nigerianen die kort daarvoor een gewapende overval op een bank hadden gepleegd. Geen leuk gezelschap. Maar zijn verbazing was groot toen hij ’s avonds zag hoe de Nigerianen hun Bijbels te voorschijn haalden voor een Bijbelstudie. ‘Zeker bekeerlingen van een effectieve gevangenispastoraat’, zouden we in Nederland denken. Nee hoor. Ze waren altijd al christen. Hoe kan het dat zij blijkbaar geen tegenstelling ervaren tussen hun ‘beroep’ en hun geloof?

Gezegende fraude
Een bepaald internetcafé in Bissau wordt veel bezocht door leden van een dubieuze Nigeriaanse ‘prosperity church’, een kerk die het welvaartsevangelie predikt. Zij versturen de bekende ‘fraude mailtjes’, zoals die van ‘de rijke weduwe die te horen heeft gekregen dat ze nog maar zes maanden te leven heeft en niet wil dat de miljoenen die zij en haar man van God ontvangen hadden, in handen van ongelovige familie zullen vallen. Ze heeft daarom besloten een deel ervan aan jouw bediening te schenken. Wil je maar even per e-mail al je persoonlijke informatie en bankgegevens doorsturen’. De naïeveling die er op ingaat, wordt geflest. De kerk waartoe de verzenders behoren, vaart er wel bij.  

Tendensen
Deze voorbeelden zijn extreem en zijn gelukkig niet representatief voor iedere welvaartskerk, maar ze illustreren enkele belangrijke tendensen in het Afrikaanse christendom. Ten eerste leeft bij sommige Afrikaanse christenen blijkbaar een heel ander godsbeeld dan het Bijbelse. Zij hebben er geen moeite mee Gods zegen te verwachten op hun dubieuze activiteiten. Waar komt dat door?
Ten tweede zien we dat het welvaartsevangelie bezig is met een stormachtige opmars in Afrika. Deze verontrustende tendens moet niet worden onderschat. In een groot artikel in het gerenommeerde evangelische blad Christianity Today wordt gesteld dat deze vorm van geloof het gezicht van het christendom in Afrika gaat bepalen. ‘Als je het (welvaarts)spel niet mee wilt spelen, zul je er door onder de voet gelopen worden’ was het commentaar van iemand die de ontwikkelingen volgt.i

Verleiding
De welvaartsboodschap wordt vooral uitgedragen door charismatische- en pinkstergroeperingen, al zijn er ook traditionele pinksterdenominaties die hier beslist niet in mee willen gaan. Of ze het kunnen tegenhouden is de vraag. Ik merk dat elementen van die boodschap ook al in onze evangelische kerken doorklinken. Het spreekt de Afrikaan zeer sterk aan. Veel andere kerken verliezen leden aan de populaire welvaartskerken. Hun ogenschijnlijk grote succes vormt een verleiding om in die boodschap mee te gaan.
Enige tijd geleden sprak ik een docent van een Europese theologische opleiding waar veel Afrikaanse predikanten vervolgstudies doen. Sommigen van hen hadden hem in mentorgesprekken verteld dat ze in hun prediking elementen van het welvaartsevangelie hadden overgenomen, om te voorkomen dat hun gemeenteleden naar welvaartskerken zouden overlopen. Het bracht hen in gewetensnood.

Manipulerend
Een pinkstervoorganger uit Nairobi die geciteerd werd in het artikel in Christianity Today, zei dat als hij het welvaartsevangelie zou gaan prediken, zijn kerk in rap tempo drie keer zo groot zou worden: ‘maar als dat alles is wat ik zou brengen, dan zou ik de boodschap verloren hebben. Het koninkrijk van God is gebaseerd op het kruis, niet op brood en boter.’ii
De misleidende boodschap van het welvaartsevangelie is dat God wil dat je het hier en nu materieel en fysiek goed hebt en dat je dat kunt bereiken door bepaalde geloofsformules. In een continent waar het overgrote deel van de bevolking onder de armoedegrens leeft, is de belofte van overvloed en welvaart een sterke verleiding.

Een jongeman uit één van onze gemeentes wilde trouwen met een meisje uit sektarische Braziliaanse welvaartskerk en zou zich daarbij aansluiten. Hij werd door zijn voorganger gewaarschuwd. Die kerk eist van alle leden inzage in het inkomen en verplicht hen tot geven van tienden en offers. Hij trouwde toch met haar. Hij bezat een huis en werd onder druk gezet om dat te verkopen ten bate van de kerk. Van zijn inkomen ging een groot deel naar de kerk, natuurlijk altijd onder de ‘verzekering’ dat de HERE het in veelvoud zou teruggeven. Uiteindelijk was hij alles kwijt en liep ook zijn vrouw bij hem weg. Hij bleef bedrogen achter. Waarom was hij er in meegegaan?

Stormachtige groei
In een onderzoek onder charismatische- en pinkster gelovigen in Kenia, Zuid-Afrika en Nigeria werd de vraag gesteld of God materiële rijkdom geeft aan hen die genoeg geloof hebben: 85 tot 95 % beaamden dit. Van Afrika’s 890 miljoen inwoners, behoren 147 miljoen tot de pinkster- en charismatische kerken. En binnen deze bewegingen zijn het vooral de kerken die het welvaartsevangelie prediken, die het hardst groeien.

Deze stormachtige groei is voor hun volgelingen weer een bewijs van de waarheid van hun boodschap. Het is overigens niet altijd makkelijk kaf van koren te onderscheiden. Het welvaartsevangelie wordt in verschillende gradaties gepredikt. Niet alle welvaartspredikers verrijken zichzelf en sommige zetten goede sociale programma’s op.

Syncretisme
Dat het welvaartsevangelie zo aanslaat in Afrika kan niet alleen verklaart worden uit een verlangen om uit armoede te ontsnappen. Er zijn nog andere factoren in het spel. De Afrikanen keren zich af van de oude primitieve animistische praktijken en ze omarmen in grote getale prestigieuze godsdiensten als het christendom of de islam. Het is een cultuuromslag. En in zulke grote bewegingen zie je door de geschiedenis heen, dat mensen geneigd zijn elementen en denkbeelden uit de oude overtuigingen mee te nemen in de nieuwe godsdienst. Dat gebeurde in de vroege middeleeuwen in Europa, waardoor heiligenverering en de Mariacultus een plaats kregen in de christelijke kerken.

Godsbeeld
Het welvaartsevangelie heeft enkele aspecten die goed aansluiten bij het godsbeeld van traditionele Afrikaanse godsdiensten. De stap van het afkopen van de geesten om iets gedaan te krijgen – goed of slecht – naar het betalen van tienden of extra offers om hetzelfde gedaan te krijgen bij God, is minder groot dan je kruis opnemen, alles achter te laten en Christus volgen.

In het oude wereldbeeld van de animistische Afrikaan is de mens aangewezen op de tussenkomst van geesten voor bovennatuurlijke hulp. Die geesten kunnen zowel kwaad als goed doen. Door de juiste offers en rites uit te voeren kun je je verzekeren van hun hulp, bijvoorbeeld in de vorm van succes in de handel, een rijke oogst, genezing, enz. Kom je jouw verplichtingen niet na, dan keren ze zich tegen je. Maar je kunt ook offeren voor hulp bij verkeerde zaken. Deze elementen zijn in feite herkenbaar in het ‘christendom’ van de bankrovers en de e-mail fraudeurs in de voorbeelden aan het begin van dit artikel.

Andere god
In Afrika lijkt zich een theologie te ontwikkelen waarin de geestenwereld is vervangen door God, maar Hij vervult eenzelfde soort rol. Je kunt God als het ware manipuleren door het hanteren van de juiste geloofsformules of door offers aan Hem. Dit idee is niet nieuw. De aflatenhandel was een vorm van dit onbijbelse denken. Maar een veel recentere uiting vinden we in het welvaartsevangelie, dat leert dat we door ‘geloofsformules’ en speciale offers materiële rijkdom kunnen verwerven. Aan die gedachte ligt de van oorsprong occulte leer van het positief-belijden ten grondslag. Die leer stelt dat er eeuwige onveranderlijke geestelijke wetten zijn, die maken dat de mens door zijn uitspraken zijn eigen werkelijkheid kan scheppen. Spreekt hij positieve dingen uit, dan gebeuren deze; doet hij negatieve uitspraken dan worden die realiteit. Als je maar weet hoe je op de juiste manier die ‘geloofsuitspraken’ doet en daar aan vast houdt, dan zal het gebeuren.

Andere god
Een verdere ontwikkeling in het welvaartsevangelie was de leer van het ‘zaadgeloof’. Een offer aan God (doorgaans via de bediening van de welvaartsevangelist) verzekert je van een veelvoudige financiële vrucht die je moet claimen als iets waar je recht op hebt. Dit systeem appelleert aan de hebzucht. Het is geen geven uit liefde.

Welvaartskerken gaan vaak nog verder. Velen leggen grote nadruk op offeren en het geven van tienden. Het niet nakomen hiervan wordt gezien als ‘het beroven van God’, een nalatigheid die niet alleen de zegen kan tegen houden, maar ook ongeluk kan brengen. Zo neemt God de plaats in van de geesten: Hij helpt je als je de juiste offers brengt of formules hanteert, maar straft je als je dat nalaat. Dit is een andere God dan die in de Bijbel.

Hoop
De grote groei van het christendom in Afrika stemt tot dankbaarheid, maar bovengenoemde ontwikkelingen laten zien dat het lang niet allemaal goud is wat er blinkt. De kerk in Afrika loopt een groot gevaar. Zeker, het is positief dat zovelen zich christen gaan noemen, maar dienen we nog dezelfde God als zich zo’n ander godsbeeld ontwikkeld? Dan McConnell gaf zijn boek over het welvaartsevangelie de titel ‘A different gospel’. Als de kerk in Afrika zich overgeeft aan de huidige tendens naar het welvaartsevangelie, dan eindigt zij misschien met een andere god. Wat voor christendom zal er uit voort komen?

Wellicht zal het toch uiteindelijk een positief resultaat opleveren. De zogenaamde kerstening van Europa van de middeleeuwen leidde aanvankelijk ook tot een bedenkelijk soort christendom met veel heidense vermenging, maar creëerde ook een brede bedding voor de reformatie. God bouwt immers zijn kerk. Hij kan ook in Afrika een reformatie geven. En op dat moment noemt de meerderheid van de Afrikanen zich misschien ook christen. 

Dit artikel komt uit De Oogst, het maandblad van Tot Heil des Volks. Klik hier voor meer informatie.